شرط اساسى براى شناخت آسیب‏هاى انقلاب توجه به علل و عوامل پیروزى، اقتدار و تداوم و استمرار انقلاب است. همان طور که در بخش تئورى انقلاب بیان شد، یک انقلاب در حد کمال مطلوب، سه رکن اساسى دارد که عبارت است از: برخوردارى از یک ایدئولوژى و مکتب پویا و انقلابى، و مشارکت گسترده، فعالانه و ایثارگرانه مردم از همه طبقات، و ظهور و نهادینه شدن رهبرى مورد قبول عموم مردم با ویژگى‏هاى شخصى هم چون نبوغ، اقتدار، صلابت و جسارت در تصمیم گیرى.
در مقایسه با انقلاب‏هاى دیگر، نشان داده شد که انقلاب اسلامى در هر سه رکن از تمامیت و عظمت بى‏نظیرى برخوردار بوده است و در واقع، چه در مقابله با رژیم گذشته و حامیان خارجى آن و چه در مقابله با ضد انقلاب و دشمنان داخلى و خارجى با تکیه بر این سه رکن هم چنان بالنده و پیروز به ریش رفته و موفق بوده است.
به این ترتیب حفظ ویژگى‏هاى این سه رکن اساسى اقتدار نظام و انقلاب، مى‏تواند هم چنان موجب تداوم و توسعه‏ى آن گردد و هر نوع آسیبى که به این سه رکن وارد آید، موجبات زوال تدریجى و انحطاط انقلاب فراهم خواهد کرد. تاریخ جوامع بشرى و ظهور اقتدار و زوال و انحطاط در آن‏ها چه در جوامع اسلامى و چه در جوامع دیگر هم مؤید همین امر است.
1. در بعد ایدئولوژى
از آن جا که ایدئولوژى یا مکتب انقلاب در واقع روح جامعه انقلابى است و تحرک و پویایى لازم را به جامعه انقلاب مى‏بخشد و از آن جا که اسلام به ویژه مکتب اهل بیت علیهم‏السلام در پیروزى انقلاب اسلامى و نیز در تداوم این انقلاب نقش اصلى و اساسى داشته است، حفظ و تقویت ویژگى‏هاى آن و جلوگیرى از نفوذ افکار و اندیشه‏هایى که این قدرت را از مکتب انقلاب بگیرد، باید سرلوحه برنامه‏ها و وظایف انقلابیون باشد. این همان مکتبى است که امام ( ره ) از آن به نام اسلام ناب محمدى صلى الله علیه و آله یاد کرد.
آسیب‏هایى که مى‏تواند بر این مکتب وارد آید، گوناگون است و در این جا صرفا به بعضى از آن‏ها مى‏پردازیم.
اشاعه اسلام غیر سیاسى، اسلام التقاطى، و اسلام لیبرالیستى از جمله آفات و آسیب‏هایى است که باید هوشیارانه با آن‏ها مقابله کرد و جلوى رسوخ و نفوذ آن‏ها را گرفت. در عین حال نباید فراموش کرد که با توجه به گذشت زمان و سرعت تغییر شرایط عملى و تکنولوژیک و طرح موضوعات و پدیده‏هاى جدید، این مکتب باید بتواند از پویایى لازم برخوردار بوده، پاسخ گوى مسائل روز و پدیده‏هاى جدید در دنیاى معاصر باشد. هر نوع درجا زدن و بى‏توجهى به واقعیت‏هاى مدرن روز، موجب خواهد شد که ایدئولوژى انقلاب حالتى متصلب و ارتجاعى به خود گرفته، از زمان عقب بماند که خوشبختانه با توجه به باز بودن باب اجتهاد در مکتب تشیع، این توانایى و امید وجود دارد که عالمان دینى ما رسالت خود را هم چون امام راحل در این زمینه، انجام دهند و نگاهبانان شایسته‏اى براى اسلام ناب که همان مکتب انقلاب است، باشند.
2. در بعد رهبرى
یکى از نوآورى‏هاى امام خمینى ( ره ) به انقلاب، ارائه‏ى اصل ولایت فقیه و ایجاد نظام سیاسى بر همین پایه مى‏باشد. در واقع ولایت فقیه عمود خیمه انقلاب است و تجربه‏ى این دو دهه به اثبات رسانده است که بدون این نهاد، چیزى از انقلاب اسلامى و نظام مولود آن نمى‏توانست باقى بماند. هر اقدام و یا هر تفسیرى که در جهت تضعیف این اصل صورت گیرد، موجب تضعیف رکن رهبرى انقلاب مى‏گردد و به طرف افول پیش خواهد رفت. تجربه‏ى انقلاب‏هاى دیگر نشان داده است که با درگذشت رهبر انقلاب و به خاطر عدم نهادینه شدن رهبرى، نزاع و درگیرى میان جانشینان او صورت گرفته و نهایتا انقلاب به دیکتاتورى مطلقه تبدیل شده است. در حالى که در انقلاب اسلامى به خاطر نهادینه شدن اصل ولایت فقیه، ارتحال امام خدشه‏اى در رکن رهبرى ایجاد نکرد و بدون درگیرى و نزاع، این نهاد با انتخاب جانشین رهبر انقلاب به کار خود ادامه داد.
در عین حال رهبرى نظام محدود به نهاد ولایت فقیه نیست بلکه دربرگیرنده مجموعه‏اى از دولت مردان و رجل سیاسى و مذهبى نیز مى‏باشد. به ویژه با توجه به نقش انکار ناپذیر علما و روحانیون در انقلاب اسلامى، آسیب پذیرى این قشر، تأثیر مستقیمى بر کارایى و عملکرد نظام و در عین حال رابطه و اعتماد میان مردم و مجموعه‏ى نظام، خواهد داشت. هر نوع تجمل گرایى مدیران جامعه، اخذ امتیازات ویژه براى خود و خانواده، فساد ادارى، گسترش و تورم ساختار ادارى و نهایتا نفوذ عوامل فرصت طلب و تغییر چهره دادن و یا عوامل ناشناخته بیگانه از جمله آسیب‏هایى است که مى‏تواند موجبات پوسیدگى نظام سیاسى را فراهم نماید و انقلاب اسلامى را به همان سرنوشتى دچار کند که بعد از رحلت پیغمبر صلى الله علیه و آله حکومت اسلامى به تدریج به آن دچار شد.
3. در بعد مردم
تردیدى نیست که مشارکت و حضور گسترده مردم در صحنه‏ى انقلاب از عوامل اصلى و مهم پیروزى و خنثى نمودن توطئه‏هاى دشمنان انقلاب بوده است. اکثر انقلاب‏هاى تاریخ معاصر على رغم نقش مردم در انقلاب، بعد از پیروزى آن از حضور مردم خالى شد و نظام انقلابى به دیکتاتورى‏هاى فردى و طولانى تبدیل گشتند، ولى در انقلاب اسلامى حضرت امام ( ره ) على رغم قدرت و نفوذى که داشت و کلام او براى مردم حجت بود، سعى کرد در عین ارشاد و آگاهى مردم، حضور آن‏ها را در صحنه هم چنان حفظ کرده، نهادینه نماید و این حضور تا به امروز هم چه از نظر انتخاب مدیران جامعه و چه از نظر تأمین نیروهاى لازم، در جبهه‏هاى جنگ براى مقابله با دشمنان داخلى و خارجى و رفع خطرات عارض شده، حفظ شده است و این احساس براى مردم وجود دارد که انقلاب متعلق به خودشان مى‏باشد. هر تلاشى که موجب غیبت مردم از صحنه سیاست شود، آسیبى جدى بر انقلاب وارد خواهد آورد.
تاریخ نشان داده است که همواره عدم ارتباط میان دو نسل، موجبات بروز بحران و مشکلاتى براى جامعه گردیده است و مسئله فاصله ارتباطى و درک متقابل میان دو نسل از جمله این مشکلات است و از این لحاظ تفاوتى میان جوامع انقلاب وجود ندارد. اگر نسل انقلاب نتواند آرمان‏ها و اندیشه‏هاى انقلابى خود را به نسل بعد از خود که تصویر روشنى از حوادث قبل و بعد از دوران انقلاب ندارند، منتقل کند، با این بحران مواجه مى‏شود و دشمن مى‏تواند از وجود همین شکاف بهره برده ، این دو نسل را در مقابل یکدیگر قرار دهد.
عدم آموزش و ندادن آگاهى مستمر، نفوذ افکار راحت طلبانه و عافیت خواهانه، ایجاد فاصله میان رهبران و مردم و نفوذ این فکر که نظام حاکم نه در خدمت آن‏هاست و نه متعلق به آن‏ها، بروز تبعیض‏ها و بى‏عدالتى‏ها که موجب ایجاد شکاف طبقاتى مى‏گردد نیز از جمله آسیب‏هایى است که مى‏تواند در یک سیر تدریجى، یک جامعه انقلابى را به جامعه‏اى متشکل از انسان‏هاى بى‏تفاوت و نهادیتا ناراضى تبدیل کند و آن را در مقام نظام حاکم، قرار دهد.
البته تردیدى نیست که مقابله با این آفات، کار ساده‏اى نیست ولى یک مبارزه مستمر و دائم چه به صورت فردى و چه به صورت جمعى، از میزان خطرات این آسیب‏ها خواهد کاست و البته بر عهده اندیشمندان، نخبگان و رهبران جامعه است که نه تنها درصدد شناخت این آسیب‏ها باشند بلکه راه مقابله و از بین بردن آن‏ها را ارائه دهند.
همان طور که گفته شد عواملى که تاکنون موجب پیروزى و حفظ و حراست انقلاب شده‏اند حضور یکپارچه مردم در صحنه و تأکید بر ارزش‏ها و معیارهاى اسلامى و تبعیت از رهبرى بوده است. ملت ما نباید تصور کند اینک که انقلاب پیروز شده و بر توطئه‏هاى داخلى و خارجى فایق آمده است وظیفه‏ى او تمام گشته و باید به کارهاى عادى و روزمره بپردازد. باید در نظر داشت که انقلاب به همه اهداف از پیش تعیین شده‏ى خود در داخل و خارج کشور اسلامى به ویژه اهداف فرهنگى نرسیده است و تنها حضور و پى‏گیرى مستمر ملت حزب الله مى‏تواند آن اهداف را تحقق بخشد. شاید براى یک یا دو نسل و شاید براى همیشه در جامعه ما ضرورت داشته باشد که حالت و روحیه انقلابى حفظ شود تا جامعه بتواند به خواسته‏هاى انقلابیش برسد. بنابراین با توجه به عوامل پیروزى انقلاب، آفات مهم و خطرناک انقلاب را مى‏توان کناره گیرى مردم از صحنه، عدم تلاش پى‏گیر در پیاده کردن اهداف ایدئولوژیک انقلاب اسلامى به ویژه با تکیه بر اصول نه بر امکانات و موفقیت‏ها، و هم چنین ایجاد تفرقه و تشتت در کادر رهبرى انقلاب، دانست.
فرصت طلبى را تنها نباید در وجود اشخاص سودجو و موقعیت شناس و متلون المزاج که هر روز خود را به رنگ و طبع مطلوب جامعه درمى‏آورند و بدین ترتیب منافع شخصى خود را حفظ مى‏کنند جست و جو کرد. ( اگر چه این خود، پدیده و آفتى خطرناک است ) بلکه نفوذ جریانات فکرى شکست خورده و رسوا شده، خود از آفات خطرناک انقلاب است. این جریانات فکرى وقتى که از رو در رویى مستقیم نتیجه نگرفته و شکست مى‏خورند مسلما با نفوذ در سیستم و نظام حاکم و بدون شناساندن چهره واقعى خود، افکار انحرافى را نشر و گسترش مى‏دهند.
براى جلوگیرى از نفوذ چنین جریاناتى و تضمین سلامت انقلاب از هر خطر و انحرافى، دو وظیفه اصلى و اساسى برعهده‏ى متفکران انقلاب به ویژه فقهاى اسلامى مى‏باشد:
الف ) با مجاهدت و تلاش پى‏گیر، زوایا و جوانب مختلف مکتب اسلام را با توجه به مسایل و معضلات امروزى، روشن، تبیین و تدوین نمایند تا از این رهگذر در تنظیم قوانین مناسب و اجراى آن‏ها مسئولین را یارى نمایند.
ب ) ویژگى‏هاى جریانات فکرى سیاسى - مذهبى منحرف را دقیقا شناسایى و پى‏گیرى کرده، با ارائه و معرفى آن‏ها، جامعه را از خطر نفوذ آن‏ها برحذر دارند.
به موازات آن، حل مشکلات اساسى اقتصادى از اهم مسایل انقلاب است. رفع بى‏عدالتى‏هاى اقتصادى، اجتماعى باقى مانده از زمان طاغوت و برقرارى نظام اقتصادى عادلانه اسلامى هنوز مسئله‏اى است که به طور جدى چارچوب و برنامه آن روشن و مشخص نشده است. این که تا کى باید طبقات عظیمى از جامعه که پایه‏هاى انقلاب بر دوش آن‏ها قرار دارد کماکان از حداقل امکانات زندگى، محروم باشند در حالى که اقلیت محدودى از طبقات مرفه و متنعم که جز شکایت از کمبودها و سایر مشکلات انقلاب، چیز دیگرى براى ارائه ندارند و برخوردار از همه‏ى امکانات هستند، مسئله‏اى است که بالأخره باید به آن پرداخت و این امر همان چیزى است که مقام معظم رهبرى از آن به مبارزه با فقر، فساد و تبعیض یاد کرده است.
حل مسئله‏ى بوروکراسى ادارى و اصلاح دانشگاه‏ها و مؤسسات آموزشى نیز از مسایل بسیار مهمى است که باید به آن‏ها توجه کافى نمود.
انقلاب اسلامى با همه عظمتى که برشمردیم هم چون ارمغانى الهى و مائده‏اى آسمانى در تاریک‏ترین لحظات از تاریخ ملت ایران به ما ارزانى شد. در حقیقت این انقلاب ودیعه‏اى است الهى که خداوند بر ما منت گذارده و ما را لایق دانسته که در میان همه نسل‏ها به نسل حاضر و در میان همه جوامع و ملت‏ها به ملت ما سپرده شود تا در حفظ و گسترش آرمان‏هاى آن بکوشیم. ملت ما هم تاکنون با تقدیم چند صد هزار شهید و معلول و حضور همیشگى خود در صحنه و مشارکت گسترده در پاسدارى آن با تمام توان کوشیده و بر همه مشکلات و موانع فایق آمده است.
ما در این مجموعه آن چه را که بر انقلاب گذشته است به عنوان زمینه‏ها و پیامدها و آن چه را که در پیش دارد و باید انجام شود با اجمال و به صورتى کلى بیان کردیم و اینک باید ببینیم در قبال این موهبت الهى، وظیفه فرد فرد ما چیست. ما چه باید بکنیم تا نه تنها به تکلیف خود عمل کرده باشیم بلکه بیشترین تلاش را در حمایت از دست آوردهاى انقلاب و تحقق اهداف متعالى آن انجام داده باشیم.
مهم‏ترین وظیفه‏اى که بر دوش نسل حاضر ایرانى مى‏باشد این است که این امانت و میراث گران‏بها را به نحو احسن حفظ کند و در بارورى آن تلاش کرده، به آیندگان بسپارد.
ایران صدا